Konu AnlatımlarıTürkçe

Sözcükte Anlam Konu Anlatımı

Sözcükte Anlam İlişkileri

Gerçek Anlam

Bir sözcüğün akla gelen ilk anlamıdır.

Örnek

  • Bugünkü antrenmandan sonra ayağı şişmişti.
  • Kalp ameliyatından sonra eski sağlığına kavuşmuştu.
  • O gazeteyi ofiste herkes okudu.

Yan Anlam

Gerçek anlama bağlı kalarak kazanılan anlamdır.

Örnek

  • Sandalyenin ayağı kırılınca yere düştüm.
  • Kalemin başından tutarak sallıyordu.
  • Kapının kolu oynayınca korkudan ayağa fırladık.

Mecaz Anlam

Sözcüğün gerçek anlamdan uzaklaşarak kazandığı yeni anlamdır.

Örnek

  • Gözüm bu adamı hiç tutmadı.
  • Temiz bir iş sonrasında kutlama yapıyoruz.

Terim Anlam

Bir sözcüğün bilim, sanat, spor ya da meslek alanına özgü kavramları karşılığında kazandığı anlam

Örnek

Hakem yine penaltı vermedi

Eş Anlamlı (Anlamdaş) Kelimeler

Yazılışları ve okunuşları farklı olmasına rağmen aynı anlamı taşıyan sözcüklerdir.

Örnek

  • siyah – kara
  • cevap – yanıt
  • kalp – yürek
Eş anlamlı sözcükler bir arada kullanılırsa anlatım bozukluğu olur.

Yakın Anlamlı Kelimeler

Yazılışı ve okunuşu farklı olan, anlamdaş gibi göründüğü hâlde birbirinin yerini tamamen tutamayan, yani aralarında anlam ayrıntısı bulunan kelimelerdir.

Örnek

  • basmak – çiğnemek – ezmek
  • tutmak – yakalama

Zıt (Karşıt) Anlamlı Kelimeler

Anlamca birbirinin karşıtı olan, birbiriyle çelişen kelimelerdir.

Örnek

  • iyi – kötü
  • akıllı- deli
  • ileri – geri

Kelimelerin olumsuzlukları karşıtları değildir.

Eş Sesli (Sesteş) Kelimeler

Yazılış ve okunuşları aynı olan; ama anlamları birbirinden farklı olan sözcüklerdir

Yüz

  • Yüzü bana dönüktü. (yüz: Çehre, surat, sima)
  • Düğününe yüz kişi gelmiş. (yüz: Doksan dokuzdan sonra gelen sayı)
  • Kıyıda iki çocuk yüzüyordu. (yüzmek: Suda ilerlemek)
  • Koyunun derisini yüzdüler. (yüzmek: Derisini çıkarmak, soymak)

Genel ve Özel Anlamlı Sözcükler

Söylenişte tekil olmasına rağmen anlamca geniş kapsamlı olan sözcüklere genel anlamlı sözcükler; anlamca daha dar kapsamlı olan sözcüklere ise özel anlamlı sözcükler denir.

Somut ve Soyut Anlamlı Kelimeler

Somut Anlam

Beş duyu organımız olan göz, deri, kulak, dil ve burundan en az biriyle algılayabildiğimiz varlıkları karşılayan sözcüklerdir.
Örnek
  • Sıcak
  • Soğuk
  • Hava
  • Ağaç

Soyut Anlam

Beş duyu organımızdan herhangi biriyle algılayamadığımız kavramları ifade eden sözcüklerdir.
Örnek
  • şefkat
  • aşk
  • vicdan

Nicel ve Nitel Anlamlı Sözcükler

Nicel Anlam

Kavramların sayılabilen, ölçülebilen, azalıp çoğalabilen özelliklerini gösteren sözcüklerdir.

Örnek

  • Okul, yüksek binaların arasında kalmış.
  • Sırtında ağır bir çantayla güç bela yürüyordu.
  • İşyerime yakın bir ev satın almak istiyorum.

Nitel Anlam

Varlıkların nasıl olduğunu, niteliğini gösteren; sayılamayan, ölçülemeyen bir değeri, özelliği ifade eden sözcüklerdir.

Örnek

  • Ekşi yoğurdu ayran yaparak değerlendirebilirsin.
  • Annemin lezzetli yemekleri burnumda tütüyor.
  • Güleç yüzüyle çevresine neşe saçıyordu.

Ad Aktarması (Mecazımürsel) (Düz Değişmece)

Bir sözcüğün benzetme amacı güdülmeden başka bir sözcüğün yerine kullanılmasıdır.

İç – Dış İlişkisi

Evi gelecek hafta taşıyoruz.  (Evin eşyalarını)

Bütün – Parça İlişkisi
Sokağın ilk girişindeki apartmanda oturuyorum.  (Apartmanın dairesi)
Somut-Soyut İlişkisi
Düşük bir maaşla beş canı besliyor. (İnsan)
Sanatçı – Eser İlişkisi
Biz Yahya Kemal’i okuyarak yetiştik.  (Romanını)

Yer (Şehir, Kasaba, Köy) – İnsan İlişkisi

Takımı şampiyon olunca tüm Adana bayram etti. (Şehir halkı)

Anlam (Deyim) Aktarması

Bir sözcüğün benzetme amacı ile başka bir sözcük yerine kullanılmasına anlam (deyim) aktarması denir.

İnsandan Doğaya Aktarma

Köprünün ayağında buluştuk.

Doğadan İnsana Aktarma

Aslanım, yaptığın bu iş doğru değil!

Doğayla İlgili Kavramların Doğaya Aktarılması

Rüzgârlar ulurdu sabaha kadar.

Duyular Arası Aktarma

Acı bir çığlık duyuldu. (Tat alma duyusundan işitme duyusuna)

Söz Öbekleri

Deyimler

  • Her olayda farklı deyim kullanılır.
  • En az iki kelimeden oluşur.
  • Bir tek kavram ya da durumu karşılar.
  • Kulakları tıkamak…..

Atasözü

  • Geniş zamanlıdır.
  • Her zaman geçerlidir.
  • Öğüt içerir.
  • Hem mecaz hem gerçek anlamlıdır.
  • Etekleri zil çalıyordu…..

Yansıma Sözcükler

Doğadaki cansız varlıkların, hayvanların, makinelerin çıkardığı seslerin taklit edilmesiyle oluşan sözcüklere yansıma denir.

İnsanlara Özgü Yansıma Sözcükler

  • Hapşu, hapşırık, hapşırmak
  • Horr, horultu, horlamak

Cansız Varlıklara Ait Yansıma Sözcükler

  • Şırıl, şırıltı, şırıldamak
  • Hışır, hışırtı, hışırdamak
  • Gıcır, gıcırtı, gıcırdamak
  • Çatır, çatırtı, çatırdamak

Makine ve Araçlara Ait Yansıma Sözcükler

  • Pat, patlamak
  • Vın, vınlamak
  • Zırr, zırıltı

İkilemeler Anlamı güçlendirmek amacıyla aynı kelimenin, yakın anlamlı kelimelerin veya zıt anlamlı kelimelerin tekrarıyla oluşan sözcük grubuna ikileme denir. İkilemeler şu şekillerde oluşturulur.

İkilemeler

Aynı Sözcüğün Tekrarlanmasıyla Oluşan İkilemeler

Koşa koşa, ağır ağır, iri iri

Eş Anlamlı Sözcüklerden Oluşan İkilemeler

Akıllı uslu, ses seda, güçlü kuvvetli, kılık kıyafet

Zıt Anlamlı Sözcüklerden Oluşan İkilemeler

İleri geri, az çok, er geç, bata çıka, büyük küçük

Biri Anlamlı, Diğeri Anlamsız Sözcükten Oluşan İkilemeler

Eski püskü, eğri büğrü, yarım yamalak, çer çöp

Her İkisi de Anlamsız Sözcükten Oluşan İkilemeler

Ivır zıvır, eften püften, mırın kırın

Yansımaların Tekrarıyla Oluşan İkilemeler

Çat pat, kıs kıs, şırıl şırıl, patır kütür, horul horul

İkilemelerle tekrarlar birbirinden farklıdır. Tekrarlarda araya virgül girer; fakat ikilemelerin arasına hiçbir noktalama işareti girmez.

Dolaylama

Söze etkileyicilik katmak için, tek sözcükle ifade edilebilen bir kavramı birden çok sözcükle ifade etmeye dolaylama denir.

Tür adları için kullanılanlar

  • File bekçisi (kaleci)
  • meşin yuvarlak (top)
  • bacasız sanayi (turizm)
  • Delikli demir (tüfek)
  • Evin direği (baba)
  • Beyaz perde(sinema)
  • Beyaz cam (televizyon)
  • Ekmek kapısı (iş)
  • Baba ocağı (yurt, ev)

Yer adları için kullanılanlar

  • Altın boynuz (Haliç)
  • Kara kıta (Afrika)
  • Yavru vatan (Kıbrıs)
  • Güller diyarı (Isparta)
  • Kızıl gezegen (Mars)
  • Yedi tepeli şehir (İstanbul)
  • Medeniyetler beşiği (Mezopotamya)
  • Ege’nin incisi (İzmir)

Kişi adları için kullanılanlar

  • Ulu önder (Atatürk)
  • Sanat güneşi (Zeki Müren)
  • Minik serçe (Sezen Aksu)
  • Cep Herkülü (Naim Süleymanoğlu)

Güzel Adlandırma

Günlük yaşamda söylenmesi kaba sayılan bazı sözlerin daha ince ve güzel bir şekilde söylenmesine güzel adlandırma denir.

Örnek
  • Sevilen biri için “öldü” sözcüğü yerine “hayata gözlerini yumdu, sizlere ömür, son yolculuğuna çıktı, onu kaybettik” sözlerinin kullanılması.
  • Tüberküloz (verem) yerine “ince hastalık” sözünün kullanılması.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Başa dön tuşu